Geçmişte alet, insan elinin uzantısıydı ve yalnızca sahibinin iradesiyle harekete geçerdi. Bir usta çekici tezgâha bıraktığı an, çekicin usta üzerindeki hükmü de sona ererdi. Bugün ise teknoloji, işimiz bittiğinde kenara bırakabildiğimiz dilsiz bir vasıta olmaktan çıktı; soluduğumuz havaya karışan, alışkanlıklarımızı izleyen ve bir sonraki adımımızı bizden önce hesaplayan kesintisiz bir ortama dönüştü. Ne var ki modern insanın içini kemiren o adı konulmamış yorgunluğu tek başına teknolojiyle açıklamak eksik kalır. Bir aracı görünmez bir kuşatmaya dönüştüren asıl güç, teknolojinin sistemle kurduğu kusursuz ortaklıktır.
Sistem dediğimiz yapı; hız, verimlilik ve mutlak hesaplanabilirlik üzerine kurulu soğuk bir mimaridir. Belirsizlikten hoşlanmaz, duraksamayı kayıp sayar, sayıya dökülemeyen her şeyi yok hükmünde kabul eder. Geçmişte sistemlerin en büyük sınırı, insanın iç dünyasına ve anlık yönelişlerine tam anlamıyla nüfuz edememesiydi. Teknoloji, işte bu sınırı ortadan kaldırdı. Artık gözümüzün takıldığı bir ekrandan karar verirken yaşadığımız saniyelik tereddüde kadar her insani iz, ölçülebilir bir veriye dönüşerek sistemin çarklarına taşınıyor. Teknoloji veriyi topluyor, sistem bu veriyi işleyip önümüze yeni hedefler ve kurgulanmış arzular koyuyor; insan ise kendi elleriyle büyüttüğü bu iki devasa gücün arasında giderek daralan bir alana sıkışıyor.
Bu üçgendeki en sinsi yanılsama, pürüzsüzlük vaadidir.
Sistem ve teknoloji el ele vererek insana zahmetsiz ve beklemelerden arındırılmış bir hayat sunar. Yolu şaşırmamıza izin vermeyen haritalar, biz daha sıkılmadan bir sonraki içeriği önümüze süren algoritmalar, seçme yükünü omuzlarımızdan alan hazır reçeteler…
İlk bakışta büyüleyici bir konfor gibi görünen bu akışkanlık, aslında doğrudan insan şuurunu hedef alır. Çünkü şuur, ancak pürüz olan yerde uyanır. İnsan; beklediğinde, bir engelle karşılaşıp duraksadığında yahut iki zor seçenek arasında sıkıştığında gerçekten düşünmeye başlar. Hayatın bütün pürüzlerini hız ve rahatlık adına törpülediğinizde, insanın irade göstereceği alanı da sessizce ortadan kaldırmış olursunuz. Zahmetle birlikte idrak de çekilir; geriye sadece kendisine çizilen yolda sürtünmesizce kayıp giden, konforlu ama edilgen bir varlık kalır.
Tam bu eşikte sessiz bir altüst oluş yaşanır ve özne ile nesne yer değiştirir.
Başlangıçta insan hayatı düzenlemek için sistemi kurmuş, yükünü hafifletmek için teknolojiyi üretmişti; yani gayeyi belirleyen özne insandı. Bugün ise hızı sistem belirliyor, ritmi teknoloji dayatıyor ve insan bu tempoya yetişmeye çalışan nefes nefese bir tamamlayıcı unsura dönüşüyor. İnsanın kendi yorgunluğunu ve ruh halini bile makine kavramlarıyla tarif etmeye başlaması —”şarjının bitmesinden”, “kilitlenmekten” veya “kendini güncellemekten” söz etmesi— bu zihinsel teslimiyetin dildeki en çıplak itirafıdır. Kendi değerini sistemin performans cetvelleriyle ölçmeye başlayan zihin, artık ne yaşadığından çok ne kadar hız ve çıktı ürettiğiyle ilgilenir hale gelir.
Oysa ne kadar kusursuzlaşırsa kusursuzlaşsın, ne teknolojinin ne de sistemin aşabileceği kesin bir sınır vardır: Anlam ve ahlaki sorumluluk.
Bir algoritma saniyeler içinde milyarlarca ihtimali hesaplayabilir, bir sistem en karmaşık süreçleri sıfır hatayla yönetebilir; fakat hiçbiri aldığı kararın vicdani ağırlığını hissedemez. Sistem daima “Nasıl daha hızlı ve daha verimli olur?” sorusunu sorar; “Bunu yapmaya gerçekten değer mi, gittiğimiz bu yön doğru mu?” sorusu onun doğasına yabancıdır.
Yön duygusunu kaybetmiş bir hız ise ilerleme değil, sadece savrulmadır. İnsanı insan kılan asıl derinlik, sistemin verimsiz diye dışladığı o boşluklarda saklıdır: Karşılık beklemeyen bir merhamette, hiçbir veriye dönüşmeyen derin bir sessizlikte, zaman kaybı sayılan samimi bir bekleyişte ve herkesin sürüklendiği akıntıya karşı tek başına hayır diyebilme cesaretinde.
İnsan, teknoloji ve sistem üçgeninde gerçek bir farkındalık kazanmak; teknolojiyi reddetmek ya da sistemin dışına kaçıp dünyaya küsmek değildir. Çağın gerçeğine sırt çevirmek şuur değil, kaçıştır. Asıl uyanış, bu baş döndürücü işleyişin tam ortasında durup merkezi yeniden insana taşımakla başlar. Aracı kullanmak ile aracın uzantısı olmak arasındaki o ince çizgiyi her gün yeniden çizmek zorundayız. Bazen bilerek yavaşlamak, ekranın sunduğu hazır cevabı reddedip kendi sorumuzun peşine düşmek, ölçülemeyen ve puanlanamayan iç dünyamızı sistemin iştahından korumak bugün en temel varoluş ödevimizdir.
Teknoloji elimizde bir imkân, sistem hayatımızı kolaylaştıran bir çerçeve olarak kaldığı sürece kıymetlidir; fakat insanın duraksama, sorgulama ve anlam aramaya dair iç egemenliğini devraldığı an görünmez birer hapishaneye dönüşür.
Kusursuz işleyen bir çarkın içinde şuurunu yitirmiş bir insan, o düzenin efendisi değil, yalnızca en uyumlu dişlisidir.
İnsanın bu çağdaki en büyük zaferi, her şeyin hesaplandığı bir dünyada hesaplanamaz olan özünü; yani hür iradesini ve uyanık vicdanını diri tutabilmesidir.
