Modernite, emeği salt bir ekonomik değere, zamanı ise ücret karşılığında satılan niceliksel bir birime indirgediğinde, insanın varoluşsal anlam arayışına da en ağır darbeyi vuruyor. Bugün, başta kamu yönetimi olmak üzere iş dünyasını kuşatan en derin ontolojik kriz; çalışmayı bir mesuliyet ve inşa eylemi olmaktan çıkarıp, mesai saatleri arasına hapsedilmiş ruhsuz bir rutine dönüştürmektir.
Faydacı paradigmanın şekillendirdiği bu mekanik döngü, çalışanı kendi ürettiği değere ve hizmet ettiği topluma yabancılaştırırken, iş ahlakını da salt hukuki bir sözleşmenin dar sınırlarına hapsediyor. Karşımızda; makamını ve masasını millete hizmetin bir vesilesi olarak değil, salt bir statü alanı olarak gören, işin gerektirdiği asgariyi yapmayı başarı sanan sığ bir mesleki yanılsama duruyor.
Oysa bizim kadim medeniyet tasavvurumuz, makamı, unvanı ve emeği bireysel bir mülkiyet değil; ilahi ve toplumsal bir emanet olarak kurguluyor. Farabi’nin felsefi mimarisini çizdiği o erdemli toplum ideali, ancak her bir ferdin üzerine aldığı vazifeyi ontolojik bir şuurla ve metafizik bir sorumlulukla yerine getirdiği zaman tekamül ediyor. Bizim hafızamızda kamu hizmeti, vatandaşı veya öğrenciyi bir dosya numarasına, istatistiksel bir veriye indirgemek değil; onun fıtratına, derdine ve hakikatine saygı duymaktır. Yetki ve görev, liyakat ve ahlakla yoğrulmadığında, İmam Gazali’nin asırlar ötesinden uyardığı o ağır ontolojik yüke ve mekanik kibre dönüşüyor.
Bugün koridorlarda ve ofislerde sıkça rastladığımız o diplomalı atalet; inisiyatif almaktan korkan, mevzuatı vatandaşa hizmetin bir aracı değil de işten kaçmanın bir bahanesi olarak kullanan, kuralların arkasına sığınarak vicdanın sesini bastıran ve işin gerektirdiği özveriyi bir zafiyet gibi gören ağır bir mesleki ve ahlaki erozyondur.
Sorumluluktan kaçmayı rasyonel bir tercih sanan bu araçsal akıl, aslında kendi varoluşsal zeminini yavaş yavaş tüketiyor. Bir kamu görevlisinin önüne gelen bir evrakı sadece kağıt parçası olarak görmesi ile o evrakın arkasındaki insan hayatını, liyakati ve adaleti hissetmesi arasındaki devasa fark, tam olarak hakiki iş ahlakının başladığı o ince çizgidir. Özveriden, aidiyetten ve şuurdan yoksun bir çalışma pratiği, kurumu fiziksel olarak ayakta tutuyor gibi görünse de, o yapının içindeki ruhu, yani toplumsal nizama olan güveni sessizce çürütüyor.
Bu derin ataleti yıkacak yegane irade, Nurettin Topçu’nun o sarsıcı tespitiyle zihinlerimize kazınan sarsılmaz mesuliyet şuurudur. Topçu’nun dünyasında vazife, sıradan bir memuriyet değil; cehalete, tembelliğe, liyakatsizliğe ve merhametsizliğe karşı sergilenen vakur bir ahlaki itiraz ve ruh sanatkârlığıdır.
Gerçek iş ahlakı; amirin, kameranın veya ceza sisteminin denetimine ihtiyaç duymadan, sadece kendi vicdanı ve inandığı değerler uğruna işi en kusursuz biçimde yapma iradesidir. Bu yüksek şuur, sıradan bir bürokratı, öğretmeni veya çalışanı, toplumun ontolojik kimliğine şekil veren bir medeniyet inşacısına dönüştürüyor.
Makam odalarının eşiği, soğuk bir mesai rutinine değil; ağır bir ontolojik imtihana açılır. Önümüze gelen her evrak ve muhatap olduğumuz her insan, aslında kendi hakikatimizle kurduğumuz ilişkinin en net aynasıdır. Beklenen o sessiz devrim; çalışmayı faydacı bir zorunluluk olmaktan çıkarıp, onu fıtratımızın ve emanet bilincimizin şahidi kılmaktır. İş ahlakını mekanik bir kurallar bütünü olmaktan çıkarıp yüksek bir şuurla eyleme döktüğümüz gün, sadece kurumlarımızı daha işlevsel hale getirmekle kalmayacak; anlam krizleri içinde savrulan insanlığa ahlak ve liyakatle yoğrulmuş sahici bir varoluş modeli sunmuş olacağız. Kendi iradesini bu yüksek ahlakla bileyen her şahsiyet, o mekanik ataleti bizzat kendi masasından başlayarak parçalayacak çünkü hakiki bir medeniyet, soğuk yönetmeliklerin içinde değil, işini sessizce ve kusursuzca yapan o erdemli şahsiyetlerin omuzlarında yükselecektir.